National Nati news / Politics / Reo and Culture / Arts & Entertainment
23 Aug 2015

Ko Rob Ruha tetahi o nga tangata whanoke e whai nei i nga tapuwae o nga kaitito waiata rongonui o Ngati Porou me Te Tairawhiti. Ka korero a NgatiPorou.com ki a Rob mo ona pukenga, ona wawata, me tana kopae puoro hou, PUMAU...

1. He tangata pukenga koe ki te waiata, ki te tito waiata hoki. I a koe e tipu ake ana, na wai koe i whakatenatena ki te waiata, te whakangahau hoki?

He whanau haka ta matau whanau, otira ia, he iwi waiata, mahi kapa hoki a Wharekahika i aowa e tamariki ana. He tangata tito waiata hoki taku koroua a Wi White, taku kuia hoki a Hera Cooper; ka mutu, he wahine mahi kapa haka hoki taku tipuna koka a Kiwi White i wona wa. Ko tona hao, ko te mahi poi. Na wenei tuahuatanga katoa awahau i whakawairua kia tito waiata, kia whakangahau hoki. Me kii, kai roto ke i te toto taua kaingakau kia waiata e korikori ana.

2. Ko wai nga tino tauira – kaitito waiata, kaiwaiata, a wai ano ranei  – ka whaia e koe i roto i au mahi?

Kare e ko atu i a Tuini Ngawai mo te tito waiata ki aowa. Mo te ngawari o te whakatakoto whakaaro me te hangai ano – koia tera! Atu i a ia, ko Rikirangi Gage no te mea he hao nona kia tiki atu a ia i nga whakatauiratanga tito waiata a Tuini me wera o te ao moteatea, haka hoki hai whakamoetanga i roto i wona ake titonga waiata. Tapiri atu ko te rangi parekareka, a, koina te taera waiata a te tokorua nei ka whaia e aowa ki roto i woku ake titonga waiata.

3. Ko wai nga kaiwaiata, kaitito waiata rawe ki a koe i enei ra?

He tau ki aowa wa tatau ake kaiwaiata. Mo te reo wahine, uaua te hipa atu i a Maisey Rika. Atu i a ia, ko te mokopuna a Henipepi Stainton a Ria Hall, me te mea nei, no Wharekahika hoki tena tuahine… hehehehe… Mo te reo tamatane, ko Seth Haapu (no Whangara tetahi paparinga o te autaia nei), ko Te Karehana Toi-Gardner no Tauranga-moana, ko te tama a Tuparoa hoki a Stan Walker. Katoa – he Maori; katoa – autaia ki te waiata!

4. Ina tito waiata koe, ka ahu mai te kaupapa me nga kupu i whea? Nei ra hoki, he aha te tikanga ka whaia e koe mo te tito waiata?

Uaua te whakahoki i tena patai. Hoi, kai te wairua o te waiata tona ano tikanga mo hau mai ki taku ngakau, ki taku hinengaro ranei, ki waku matimati ranei. Ia te waiata, ia te waiata; ka rereke tona haramai ki aowa. Wetahi wa ka haere moemoea mai; i wetahi atu ka haramai i runga i te tangi a te hau, te tuki ranei o te wiira ki te rori, te whaikorero ranei a tetahi, te korero o nehe ra ranei, te patapata a te ua ranei. Ko te mea nui ki aowa, me mataara awahau i nga wa katoa ki nga ara katoa e haramai ai tetahi waiata ki aowa, me taku whakapono ano, he mea hiiri mai nga kaupapa ki taku ngakau e Te Atua – me mataara, ka tika!

5. He mama ake te tito waiata i ro reo Maori, ro reo Pakeha ranei?

Mama ke ake ki aowa te tito waiata i te reo Maori. Koina te reo marama ki aowa. Ahua hauaa taku reo Pakeha na reira i uaua ai te tuhituhi ki taua reo, hoi, ka ngana tonu kia whakapakari i aowa ano ki te tuhi i nga reo e rua.

6. Kua kite matau i a koe kai runga i te papatuwaewae o Te Matatini, kai te marae, kai nga pourewa hoki mo nga konoheta nui. He aha nga rereketanga o ena momo tu, a, ko tehea te mea e kaingakautia ai e koe?

Kare he rereketanga a wairua nei o wera mahi e rua. Ko te whakangahau i te tangata me te tuku korero te whainga matua o te ao haka me te ao waiata takitahi. Ko nga rereke a-kikokiko nei, he paku noa iho, ara, ko nga pueru, ko te momo atamira, ko te manaaki a te iwi no ratau te konehete, ko nga whakatangitangi – koina i rereke ai. Hoi, ki aowa nei, orite ana te ngakau o nga mahi whakangahau ahakoa he aha taua mahi. He mea kaingakau nga ao e rua ki aowa

7. He uaua ranei te whai i o moemoea i te ao puoro me te whai wahi mo to whanau hoki? He aha o tino wawata mou, mo to whanau me au tamariki?

Kare he uauatanga mehemea e tautokongia ana koe e to whanau, e to rahi, e to Atua hoki. Hoi ano taku, he whakatinana i tera e hiahia ana mo waku ake tamariki, iramutu hoki. Ara, kia whaia nga moemoea! Kaua e tuohu, ahakoa maunga teitei, ahakoa hiwi pakupaku!

Kati, mo te ao puoro – he nui nga painga. I aowa i te kura, kare matau i akiakingia kia whai i wenei momo ara no te mea i pohehengia kare he oranga a moni o roto, ka mutu ka whakaitia iho aua mahi hai mahi whawhewhawhe, koretake noa iho ranei. Whakamutu atu!

Maku e kii atu, ka nui te oranga ka taka mai i wenei momo mahi, a, ko te moni tetahi noa iho o aua momo oranga. Kua rereke te ao inaianei. E hiahia ana te ao ki nga waiata Maori, me nga whakaaro Maori o roto.

8. I to matau nei tirohanga, he kaha nou ki te tautoko, te takoha i o pukenga me to wa, ki o iwi. Tena, metia mai he aha ka whakapau kaha ai koe kia whakauru koe i nga mahi o to iwi?

Mai ano, ko taku mahi, he tito waiata. I roto i nga tau, e hia nei nga waiata kua titoa hai oranga mo nga paetapu o te kainga. Ehara awahau i te tangata whaikorero, na reira ma waku waiata ka whai take awahau ki waku marae ki Te Whanau a Tuwhakairiora, ki Te Whanau a Apanui hoki.

Ma nga waiata Maori e hoki mai ai te mana motuhake ki te ngakau a te iwi. Mana ano e whakakotahi i te iwi i runga i nga kaupapa e whakanui ana i a ia, e wero ranei ana i tona mana. Ma nga waiata me nga haka te iwi e whai kaha ai. Koina nga kaupapa ka whakapau kaha awahau ki runga. Otira ia nga kaupapa e whai oranga ai te iwi.

9. Tena, mena he moemoea to tetahi ki te whai umanga i te ao puoro, metia mai kia toru nga tino tohutohu mona.

Tuatahi, me whakapono koe ki o pukenga waiata.

Tuarua, me whai tautoko koe i to whanau.

Tuatoru, pai tonu kia kimi i tetahi hai mahi i nga mahi a te tari kia watea ai koe ki te whakapau atu i to kaha katoa ki te waihanga kaupapa, ki te tito waiata, ki te whakangahau me te parakatihi ano kia kaha haere koe i o mahi.

10. Ka waea mai a Beyonce, kua tae to rongo ki a ia, a, pirangi ia ki te whakarongo ki tetahi o o waiata ki te whakawa mena kai te pirangi ia kia titongia e koe he waiata mana. Engari ka taea e koe te kowhiri kia kotahi anake.  He aha te waiata ka kowhiringia e koe? Whakamaramatia mai te take?

Ko tetahi o waku waiata hou, ara, ko “Paremata mene.” No te mea, he rangi whakarawerawe, whakapoapoa tangata hoki tana, a, he kaupapa nui hoki to te waiata nei, ara, he werowero i o tatau kaiarahi (Maori mai, aha ranei mai) ki u ki ta ratau i kii ai. Ko wai ake i te wahine rongonui nei a Queen-B tera mahi e pikau! Kare e kore, ka tahuri mai nga kaiarahi o te ao ki te whakarongo ki a ia.

Website: http://robruha.nz/

Tukuna mai o whakaaro

Comments

ka taea te patai ki a akoe tenei patai?
he aha to whakapapa

ahhh... No Te Whanau a Tuwhakairiora awahau me nga hapu karangaranga o Ngati Porou whanui. No Te Whanau a Pararaki ano tetahi taha, ko Te Whanau a Apanui tera. Me te huhua noa atu o nga iwi.

Tuuu maati koe Bob!! Te noho hei mangai mo wo taina e noho ana ki roto o Matakaoa, o Apanui tonu. Heoi ko koe tena e whakamana ana i wo whakapapa White, Haerewa, Tihore, Ruha, Cooper. Ka noho humarie ki a koe Bob. Rawe.

E te rangatira e te whanaunga nei ra to rite ki to taua maunga koe e tauria nei te huka, kia parekareka i wohou tangi ki nga taringa me nga kupu ka titi ki te ngakau. Ka pu te Ruha, ko tou na apureitanga ka hao te rangatahi hei kai, hai whainga mo te matatahi. E ao ke ta Queen B, heoti nga manaakitanga