Rangatira / 20th century
Written by: Tate Pewhairangi
6 Jul 2015

He Aroha ki nga mokopuna

Kia ora. Kei te hoki nga mahara ki te ra o te nehu mo Apirana i reira au e noho ana, tetahi mokopuna ano ki toku taha, ko te mokopuna nei kei te korero mo tona papa mo Api, a, e whitu noaiho nga tau o te mokopuna nei, no te whanau o nga Poi, no te kura Pae o Te Riri.

Kati, ka mutu ana korero, ana patapatai mai ki au, kei te rere te waiata nei  i tetahi waiata ka me mai te mokopuna nei ki au, he aha nga kupu o te waiata nei? Mea atu au ki aia, kare ano kua kite au he kupu engari, ka tae mai te tono ki au kia haere ki te taha o Mataanuku ki te korero i etahi korero mo Api. I te wehetanga atu i  te mokopuna nei, te taenga atu ki a Mataanuku ka hau mai etahi o nga kupu kei roto i te waiata nei:

“Mokopuna ma ko to ataahua

Whakarongo mai ki nga korero a Apirana mo koutou katoa

Whaia ko te matauranga mo koutou katoa

He oranga mo koutou i roto i tenei ao”

Engari te taenga ake te tu ki runga ki te korero, kite atu au i nga minita o te Karauna e noho mai na, pakeha katoa, ngaro katoa i au aku whakaaro mo te waiata ra.
Kati, i puta nei i au i enei kupu na roto i te waiata nei natemea, ko Apirana, ko ana mokopuna tonu ki aia ko ratou nga mea tuatahi, a, anei i haere nei maua ki tona taha ki Poneke i runga i nga kaupapa e whaiatia ana e aia, a mutu ana nga whakarite, hoki ana ki te hotera ki te hapa, ka mutu te hapa, ka ngaro ia me tana mokopuna, a, kua haere ki roto i ta raua ruma, raka ana te tatau, a, auina mai i te ata hoki rawa atu maua ki te parakuihi ko aia anake, kua oti ke i aia tana mokopuna te whakahoki ki te kainga.

Kati, ko tena o nga mokopuna tena, a, ka whanau mai ta Hamana ki Ahitereiria, a, kare kore me whai tonu hoki aia i tera o ana mokopuna. Ahakoa kore nei e hiahia haere i runga rererangi engari, na Karin tonu pea i aki atu kia haere raua ki reira. Kati, koina ko Hamana me Mataanuku, koina nga mea pono rawa atu nei ki aia kia Api, kare i tua atu, tua mai.


Engari kia maumahara tonu, ka awhi tonu aia i nga mokopuna katoa o nga kura o roto o Ngati Porou. A kati, koina tetahi tino taonga kare i kitea natemea kia mutu rawa ona mahi, nga mahi mo Ngati Porou, ka puta ai tenei tuahuatanga te aroha i aia mo nga mokopuna.

Nga mokopuna e korerotia ake nei, ahakoa ana ake enei e korerotia nei engari ko nga mokopuna katoa, kaoreha o Ngati Porou nei ahakoa na wai nga mokopuna, ki aia nana katoa, na tatau katoa ehara i te mea na nga matua anake, na nga kaumatua anake o nga mokopuna ra, e kaore na tatau katoa nga mokopuna. Na reira he orite katoa ona whakaaro mo a tatau mokopuna mai i te kohanga reo, piki ake ki era atu o a tatau kura kaupapa, mai atu i reira, tae atu ki nga kura tuatahi, tuarua, tuatoru, whare wananga atu, koira katoa tana kia tatau mokopuna.

Aroha katoa aia kia ratau katoa me tona hiahia kia piki katoa ratau i roto i te matauranga, kia whai matauranga katoa, katoa, katoa. Nga mea kua makere ake, tae atu ki ena, ka whakapau e aia i ona kaha me kore hoki mai i runga i te ara tika te ara kotahi, ara ko te ara o te mohio kia aha ai? Kia pai ai te kimi mahi, kimi oranga mo ratau, a, mo to ratau iwi hoki mo Ngati Porou whanui, koina katoa ona whakaaro.

Na hoki tapiri atu ki tera, te nuinga naianei o nga huihui tae atu ki nga tangihana i runga marae, kare ngaro naianei ko nga mihi ki nga mokopuna me nga korero penei ki enei “Na koutou te ao apopo”.  A, tatau o Ngati Porou kei roto i o koutou ringa te Reo me ona tikanga, kati e whai ake nei tana i korero nei, koira nga tino whakaaro a Apirana e kii nei, whaia ko nga tohu, nga tohu nui tonu mo to koutou ao. Ko au tonu tetahi ka rongo e korerotia ana ki runga i te marae ki nga mokopuna.

Te Hokinga Mai a Hikurangi

A, i mua atu i te wa mo Ngati Porou tonu, te wa e puare tonu ana te whare patu ki koneiki ki Tokomaru nei. I koneiki ano hoki te tino whare pupuri i nga wuuru, a i koneiki ano hoki te waapu. Engari ko te whare patu te tino kainga tuku i nga mahi ki te nuinga o Ngati Porou. Engari ka tae ki tetahi wa o te noho o te whare patu, ka piki te utu o te hipi ki Turanga, Kaiti, ka haere pera katoa nga kararehe ki Turanga patu ai, ko kore ki koneiki.

Kati, i kati ai te whare patu o koneiki nei, te kore mahi ka wawa te nuinga o Ngati Porou ki wahi ke ki te rapu mahi. Koira te ngoikoretanga o nga mea i mahue mai ki te kainga. Heoi ano, nga mea i toe mai ki muri ka haere ki te mahi ki runga i nga paamu, tope manuka pea, mahi taiapa, kutikuti hipi engari te nuinga i haere ke ki Poneke, ki Te Waipounamu, ara ki Mataura ki era whare patu i reira. A ko era whare patu ano hoki kei te mohio, e hika koinei te Ngati Poroutanga nei e marama ana ki era mahi, a hou katoa ki roto nga whare patu ki reira. A me te kuti hipi ano hoki, kati koneiki taku e korero nei te timatatanga o te kore ki konei. I hoki mai ai raua, a Apirana me Koro, ki te titiro me pehea e kitea te oranga mo Ngati Porou.

Whaia te Matauranga

Kati, koira e korero ra i mua atu nei mo raua e pau kaha nei e tamariki tonu ana ka haere ki te whare wananga ki Poneke ki Akarana ki te whai tonu i nga tohu o te matauranga,  kia ea ai ki roto i a raua me pehea me pehea hoki mai ai ki te kainga ki te awhina i a Ngati Porou. Kia raua nei, e rua raua ko Ngati Porou anake, kare he iwi ke. Ka rongo nei au i a raua e korero ana ko wetahi kei te kii whai atu i nga mahi a tera iwi, whai atu i nga mahi a tera iwi, puta tonu i a raua, kao, ehara tatau o Ngati Porou i te iwi whai haere iwi ke atu, ko tatau he kaiarahi. Koina he tino korero na raua, koina to raua Ngati Poroutanga tuturu.

A kati, ka hoki mai na ki tetahi hui ki Waiomatatini. Te hokitanga mai me te inoi ki a Wetere. Ko Koro Wetere te minita Maori o tera wa i raro i te kawanatanga Reipa. Kia hoki whakamuri aku korero. I  mua atu i tera ko Tamati Reedy, kaore ano aia kia tangia i tera wa, ko aia te Hekeretari a te Minita Maori. A, i aia e hurihuri haere ana ki ro pea i nga pukapuka, ka kitea e aia kei te hokona e nga Wiremu i te paamu o Pakihiroa, a kati, ko te paamu nei hoko hawhe tonu ko Hikurangi maunga koira ko te paamu nei. Pato mai tona waea kia Apirana, e hika anei tetahi ahuatanga me hoki mai a Hikurangi maunga kia tatau mai i te kawanatanga. Me rapa nei koe i tetahi huarahi e taea ai te hoko mai i a Pakihiroa teihana, e kii ake ra hawhe tonu o Hikurangi ko te Pakihiroa teihana nei.


Koira ta raua timatatanga ki te hurapa me pehea ra e riro mai ai he putea hei tango mai i te whenua ra mai i nga Wiremu kia tatau ki a Ngati Porou. Heoi ano ka haere raua ka waea atu ki nga minita e mohio ana raua, a koira tonu tetahi ko Koro Wetere, a tae atu ki etahi atu o nga minita o te kawanatanga. I reira tonu to raua timatanga ki te mohio atu ki nga minita o Paremata. Kati, na te koi o nga hinengaro o te tokorua nei kare i roa ka mohio katoa nga minita ki a raua ko kore e whakahua i o raua ingoa, tuarua ko nga ingoa tuatahi tonu, ko raua kia ratau, ko ratau ano hoki kia raua.

Ki Nga Whānau, Nga Hapu Nga Ahi Ka Roa o Ngati Porou

 

 

 

 

 

 

 

 

Above: Hikurangi Maunga Court sitting at Uepohatu. L-R: Selwyn Parata, Judge Pat Savage, Tame Tamaro, Wilson Issac, Api and Judge Fox.

A, heoi ano, ka mahia mai e ratau, ka kitea he huarahi e riro mai ai te putea hei hoko mai i te whenua ra. Na te hui i Ruatoria ka haramai a Koro Wetere whakarongo aia ki nga korero a te tokorua nei, a te katoa hoki mo te whakahokinga mai o Hikurangi. Tu ake a Koro Wetere ka mea mai ki a raua, a tena, ki te riro mai i au te putea hei tango mai i te whenua na, me hoatu au te putea nei kia wai? Kare o koutou komiti i konei hei hoatutanga maku. A, he mahi ke tera, me whakaaroaro ake me pehea ra, kia wai ra e hoatu ai i te putea ra hei hoko mai i a Hikurangi me kii.

A koinei nga timatatanga o te whakawhaiti a Ngati Porou i a ratau, i a tatau, te whakakotahi i a tatau. Ka hangaia tetahi ropu hei tango mai i te putea ara hei hoko mai i te maunga ra kia hoki mai kia tatau, koira ta Koro Wetere te tono. Koinei te timatanga o Te Runanga o Ngati Porou. Whakakotahi tatau ia tatau, na ra i raro ia raua tohutohu, ia raua whakahaere, a Apirana raua ko Koro. Notemea ahakoa he aha nga mahi a tetahi kei roto tera o raua, he aha nga mahi a tera kei roto ano hoki tenei o raua. Kotahi, he rawe to raua nei kamupene, engari ehara i te kamupene ko raua kia raua.

A, haere ana te wa, haere ana te wa, ka tau i a Koro Wetere te putea nei. Kua reri tonu te whakahokia mai engari kare, ka kikia te whero o Reipa ki waho, ka riro na ko Nahinara, na ko uru mai ko Winitana Pita. Ko ia te Minita Maori i tera wa, ka riro maana ke e homai nga moni ra kia Ngati Porou kia tango mai te whenua ra, a ka riro ki aia te kororia, mahue atu a Koro Wetere. Heoi ano, kua hoki mai, a kati, ko Pakihiroa hawhe noaiho o Hikurangi tera, mahue tonu atu tetahi hawhe ra ki roto i nga ringa o te kawanatanga, o te ropu kaitiaki whenua Te Papa Atawhai. Noho tonu taua hawhe, a kati, he mahi ano tera ma raua, me whakaaro me pehea ai e riro katoa mai a Hikurangi maunga kia pai ai ta tatau tu ki te korero, “Ko Hikurangi te maunga, Ko Waiapu te awa, ko Ngati Porou te iwi.” A kati, kare hoki he pai te tu i nga whaikorero ka mea koe hawhe o Hikurangi Maunga, ko Waiapu te awa a, era atu korero.


He mahi nui tonu, he mahi nui tonu, ehia tau a katahi ano ka riro mai tera hawhe o te maunga. Nana kua tu pai ki runga te Marae Atea, te ki ko Hikurangi te maunga, na tatau ake tera maunga i naianei i raro i te hamarara o Te Runanga. A kati, inaianei hoki kua mutu Te Runanga, ko Te Runanganui te ropu whakahaere.. A, koianei tetahi o nga mahi nui i eke ai nga tokorua nei, ehara i te mea ko raua anake, ko matau nei kei muri e awhina atu, e tautoko atu, engari ko raua i te arahi ia matau. A koira to tatau maunga kua hoki mai nei ki a tatau.

Te wahanga e korerotia nei, e mau tonu ana i te ropu tiaki whenua (DOC), te hokitanga mai o tera hawhe kia Ngati Porou, whiriwhiritia raua me nga rahi tonu, nga roia me pehea ra ka whakaaetia ka kitea ko te huarahi ki te mau ka noho i raro i te ropu tiaki whenua. Kati, ko te huarahi tera, i riro mai ai te katoa o te maunga ki raro i a Ngati Porou. Engari tika ana tera, kati, i a maua e korero nei mo era tokorua e whai nei i te matauranga i roto i te Reo Rangatira, i roto i te reo Pakeha, kare he tangata to maua mohio tua atu ia raua. Ahakoa nga pakeha o te whare paremata, e hika, ka tuki haeretia e raua i roto i to ratau reo tonu. Koina ta maua kii nei te hohonutanga o raua whakaaro e riro mai ai nga tohu o te matauranga taea ai enei momo mahi.

Te Tohu Rangatira

Ka haere nei raua, a, matau katoa ki nga hui  kore rawa e ki ana ko wou ko Api, ko wou ko Koro, kei te korero, ehara, anei a Ngati Porou, koinei ta raua e kii nei. Ka haere ki Poneke ko maua tonu nga mea e haere ana ki tona taha me nga waka a etahi ano, a e haere ana ki te noho noaiho kia raua taha ahakoa he aha te kaupapa ka puta te korero, e, titiro koe, ko Ngati Porou, nga Kaupoi, nga aha, nga aha. Te rongonuitanga o Ngati Porou, na raua tonu tera tuahuatanga i waenganui i a tatau. A, koina te momo o Api.

He Korero mo te Uniana o Ngati Porou

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Above: Wirihana Raihania and Uncle Api celebrating a win for Ngati Porou East Coast

Ehara a Api i te tangata whai i nga tohu pera i tera o raua mo te takaro nei te whutuporo. Engari he tangata tautoko ana ahakoa he aha te takaro, ko ia kei reira. Na ka puta na te toatanga o te tima o Ngati Porou na raua tonu i whakaaea mo te Uniana o Ngati Porou he putea moni  hei kaiawhina, toru tekau mano tara i tukuna, i whakaeatia e Api ma Te Runanga ki te Uniana. Tekau mano tara ia tau, a, kei reira tonu i tenei wa tera moni hei awhina i te Uniana o Ngati Porou. Kei a ratau te tikanga e haere pehea nga moni nei, a, akuni pea tetahi wahanga hei utu nga toa purei whutuporo o Ngati Porou tonu kei waho e noho mai ana te hoki mai ki te kainga ki te purei mo te Uniana nei.

Na Api ano tera whakaaro nui i ingoatia nei ki runga i te uniana o Ngati Porou ko te Ngati Porou East Coast Rugby Football Union. Koinei anake te uniana ko te iwi Maori e aki ana ki roto o Aotearoa. Anei ke te whakapakehatanga “Iwi driven” Union ki roto o Aotearoa nei, koinei anake. Ka titiro hoki ki nga poi e purei ana, engari tetahi tamatane i tae mai ki waenganui i a matau no whenua ke, engari ka piri atu tona ingoa a ka whakamaoritia tona ingoa, ka noho Ngati Porou, tera ano te poi no Whiiti (Fiji) a Liawere, a kati, natemea i moea aia Ngati Porou ka noho Ngati Porou. Ara ake, ara ake nga mahi tinihanga a raua nei. Engari kare hoki e taea e wetahi te kii kei te he, natemea ka whai tonu ratau i nga ture e taea te whakahoki mai nga toa ki roto o Ngati Porou. A, koira tetahi whakaaro nui a Apirana mo te mahi takoro, mo tatau tonu o te kainga. Ahakoa he aha te kaupapa, mena ka whakaarotia e Api he kaupapa e tika ana e hopukina e ia, ka whakapaungia ona kaha kia tutuki rawa te kaupapa.

Te Timatanga o Wai 272

I a matau tonu i roto i Te Runanga, i te pakari tonu Te Runanga o Ngati Porou, ka timata tana mahi i ona kereme i raro i te Wai272. Nana i timata, tana e korero nei te pau kaha te huri haere ki tena whanau, tena hapu ki te whakatikatika i a ratau hei tautoko i ona mahi mo te kereme. Ka whakatu i aia te ropu tuatahi Te Kura Takai Puni, engari kare i roa i raro i taua ropu ka whakakorengia wetahi tonu o Ngati Porou i Te Takaipuni. Ko Wayne Ngata ma nga kaiwhakahaere, a Koroumatai tonu me wetahi atu. Kati, na te kore rata a wetahi tonu o Ngati Porou ka huritia te ingoa o te ropu nei Te Urukaraka.


Kati, i raro i Te Urukaraka ka haere nei nga korero, a ko te whai a nga huihui nei kia pakari ai te tono atu ki te Waitangi Taraipiunara hei tautokotanga, tana e kii nei nga kereme mo nga whenua i riro nei i te Karauna. Kati, haere na, haere na, ka kite i aia tetahi huarahi hei whakatere, kia rongo te karauna i ona kereme. Kati, ka tono ano e ia i raro i te mana o Te Runanga kia Ngati Porou kia poti ko wai ka rata ki tena, hei aha e haere ai ma Te Waitangi Tribunal e whakarite. Me whakarapopoto, me haere hangai ki te karauna. A ka haere na nga poti, a i te hokitanga mai, a i tautoko, me haere hangai.

Koira te timatatanga o nga kereme nei. Kati, natemea ko aia tonu te mea, nana te kereme i raro i te Wai272, he mahi nana e whakaaro ana koi riro, koi he akuni, koi riro katoa ona taonga nga mea kereme na. Ka tukuna e aia ona taonga katoa, tona whare ki tona hoa rangatira kia Karen, a ona paanga whenua ki ona tama a, akuni pea i hoatu tona motoka ki tona poti pea, heoi ano i noho pohara aia kia taea nei e aia te haere ki te whai i nga take e korerotia nei i raro i te kereme (Legal Aid).

Ma te huru te manu e rere ai

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Above: Signing of the Ngati Porou Treaty Deed of Settlement at Parliament, James Johnston, Uncle Api, Selwyn Parata and Hon Georgina Te Heuheu – December 2012

Te haere hangaitanga a, i raro tonu te kawanatanga i a Helen Clark ko Cullen te minita o nga kereme whenua a, e tautoko ana tera tangata i a tatau e haere ana ki aia, me taku kii ano ko matau i haere nei ki tona taha, kore nei i haere ko aia anake. Kia tae atu ki reira a konei a Ngati Porou tonu, anei a Ngati Porou, a ka timata mai i reira. Kati, ka hau mai a Nahinara ki roto ka tini ano te minita o nga kereme whenua nei a, ko te tangata nei a Finlayson.

Kati, koinei te momo o tena tangata a Apirana ki te whakarata. Ara pea kei roto i te wa i a Helen Clark, kei te kite ke mai a Nahinara, e hika tenei Maori tohunga. Kati, te hautanga mai o Nahinara, ngawari noaiho tana haeretanga atu ki a Finlayson, koira, tata moe mai a Finlayson i roto tana moenga, tona kaha rata ki nga korero a Api a, haere ana, haere ana, ngawari noaiho te hokitanga mai, te rirotanga mai a nga putea e keremetia nei e ia mo Ngati Porou ara ake, ara ake.

Engari ehara i te mahi ngawari, ka hoki ra ki mua i te tutanga o Te Runanganui, kare hoki te manu e rere mena kare he huruhuru. Ka kitea etahi tonu o ona kaimahi o Te Runanga ko Herewini Te Koha, i mohio aia i etahi putea kei te Crown Rental Trust e pupuri ana. Kati, rua rau mano tara i watea mai hei utu i nga mahi e whaiatia nei e Apirana mo nga kereme. A kati, ka hau mai nei a Nahinara ki roto a kua maro ke te haere o nga kereme, ana e tau nei tatau te hautanga mai o Te Runanganui ki roto, nga painga i timatatia mai ra i te wa o Te Runanga a ka riro nei ko ratau te tohatoha haere a, i kitea nei i tuku tahi rau mano tara ki nga marae wera ake momo tautoko i tona iwi tonu o Ngati Porou, ara ko nga marae te mea nui, he ahua pai nei te ahua o te nuinga o a tatau marae.  Koina etahi o ana mahi, ara ke atu, ara ke atu.

A i te matetanga o Koro, ka ahua mokemoke ke nei te haere, engari kare i roa ka pa nei e aia tera mate i rongo nei tatau i pa nei ki aia. A koira te pouritanga engari mai i aia ahakoa takoto mauiui ana ka haere nei maua ki aia i runga tonu nana te kii me haere atu ki aia ki tona taha korero ai. Puta nei i aia i ana korero tonu ki a maua kore rawa e pa ki nga mahi, ona mahi i Te Runanganui, rokohanga, piritanga tonu maua ki aia a e haere ana nga haere koira nga korero i korero ana e aia ki a maua. A me to maua whakaae tonu.


Ka haere tonu nga korero, ka haere tonu nga korero, ka haere tonu, kare noa he korero i a maua, ana ke te mahi, noho, whakarongo ki aia. Na Karen tonu i hau mai te kii, e i, ko te taima tonu mo te haora whakata, a ko ngenge haere, engari koina te mea tino papouri, te mamae te aroha mona tonu mo maua nei i tona taha. Na anei hoki e korero nei mo te mokemoketanga ara ko Koro tera ko ia inaianei.

E kiia nei tenei ingoa e Koro Dewes ki a matau e toru, e hika haere nei ki nga hui ko Koro Dewes i reira a, kua tae mai te toko toru tapu. Tona whakahua pera ana i tera ingoa, anei ko tenei o matau te Matua, ko au te Tama, a ko Api hoki te Wairua Tapu. A koinei ko tenei punua, engari he rite tonu o maua pakeke ko Api engari koina nga piripiritanga o maua ki aia.

Nga Mihi Ki a Karin

Ka mihi tonu au ki a Karin, koina te wahine nana tonu tera korero mo nga mahi a Karin i roto i to raua noho, Ko Karin he wahine matauranga tonu, a he pakari ki te reo kati ki aia a ki nga tamariki mokopuna tonu, kia piki te ora tonu ki runga i aia.

To Ngati Poroutanga

Ko tetahi mea i a raua ko Koro i te timatatanga o Te Runanga, haramai ki nga hui, kei roto tonu raua i nga hingareti pango nei koina te tino kakahu o mua ka haere nei ki nga mea ka haere te kuti hipi he pango nga hingareti, ka haere ki te mahi i te whare patu he pango ano nga hingareti, tetahi he wuuru hoki a, kare i roa kare e taea te hoko mai ka noho Swanndri ko noho kakahu ke atu ano, ka ngaro tera tuahutanga o nga kakahu engari pono ana raua te haramai ki nga hui ko wetahi kei te kii e hika, kua ngaro nga tokorua ra, te mea tonu kei ro wuuru heti. Koira tonu a raua whakaaro, kua tae mai ki te kainga ki roto o Ngati Porou he aha i whakahihi ai i roto i nga kakahu a tauiwi. Heoi ano, me kii ara ake, ara ake.

Excerpts taken from audio recording of interview with Tate Pewhairangi and Noel Raihania at Waiparapara Marae on Friday 15 May 2015.  

Tukuna mai o whakaaro